هر روز، روز جهانی کودکان کار

هر روز، روز جهانی کودکان کار

ندا آتشباز

حمایت از حقوق کودکان به ویژه کودکان محروم و کودکانی که در معرض آسیب‌های ناشی از بحران‌ها و نابسامانی‌های اجتماعی و حوادث طبیعی هستند، وظیفه‌ای انسانی اجتماعی بوده که بر عهدهی یکایک افراد، سازمان‌ها و نهادها است. بی‌تردید، بدون توجه کافی به حقوق کودکان و سرمایهگزاری و برنامه­‌ریزی در امر آموزشش، بهداشت و ارتقای سطح زندگی آنان امیدی برای دستیابی به دنیای بهتر وجود ندارد.

منظور از کار کودک درگیر کردن ایشان در فعالیت‌های اقتصادی است که مانع از تحصیل، آموزش و برخورداری آنان از امکانات اولیهی رشد فردی و اجتماعیشان می‌شود و با آسیب و بهره‌کشی همراه است. بنابراین شرکت کودکان در فعالیت‌هایی که به منظور کسب مهارت، نگرش و تجربه است و بر سلامت و رشد شخصیتی و تحصیل آنان تاثیر منفی نمی‌گذارد، کار کودک تلقی نمی‌شود.

نگاه خسته و صورت های زرد با رگه هایی از شلاق های آفتاب گرم طاقت فرسای تابستان کودکانی توجهم را جلب کرد که به نظر می‌رسید به زحمت خود را برای کسب چند سکه که قرار است نان شب آنها و گاه خانواده ای چند نفری را تامین کند، می‌کشند. بسته های حاوی آدامس یا پاکت های رنگارنگ فال حافظ که می‌شد بادبادکی زیبا در دستان این کودکان مظلوم باشد.

دستمال های آلوده که رد دوده های هزاران خودرو بر روی آنها مشهود است، فاصله آنها از کودکی که حق مسلم آنهاست را نشان می دهد. نگاه های پر حسرت این کودکان به خودروهایی که همسن و سالانشان با ناز بر صندلی آنها تکیه زده اند دل هر رهگذری را به درد می آورد. گاه صدای قهقهه آنها همراه با دویدن در چهار راه هایی که می تواند گذرگاه مرگ آنها باشد، بیانگر این است که کودک درونشان لحظاتی هر چند کوتاه ظهور و بروز می‌کند.

اما ناسزاگویی برخی عابران در رویارویی با آنها زنگ هشداری است که همه از آن غافل هستند، چرا که می تواند آرام آرام کینه ای را در دل این کودکان نقش کند که بستری برای حرکت به سمت انواع بزهکاری در انتقام از این نوع رفتارها باشد.

آشنایی با حقوق جهانی کودکان کار

دوازدهم ژوئن، ۲۲ خرداد، روز جهانی مبارزه علیه کار کودک است. سال ۱۹۸۹ بود که مجمع عمومی سازمان ملل متحد پیمان نامه حقوق کودک را تصویب کرد. براساس ماده ٣٢ این پیمان‌نامه، دولت‌های عضو موظف شدند تا با هرگونه سوءاستفاده و بهره کشی اقتصادی از کودکان مقابله کرده و زمینه‌های رشد ذهنی، جسمی، روانی، و اجتماعی تمام کودکان را فراهم کنند. البته علاوه بر این، پیمان نامه حقوق کودک وکنوانسیون ۱۳۸ «حداقل سن کار کودکان» مصوب ۲۶ ژوئن ۱۹۷۳ و کنوانسیون ۱۸۲ «ممنوعیت بدترین اَشکال کار کودکان» مصوب ژوئن ۱۹۹۹ از اقدامات موثر بین‌المللی بوده است. ایران نیز سال ١٣٧٠ پیمان جهانی حقوق کودک را امضا کرد و در اسفند سال ۱۳۷۳ مفاد پیمان‌نامه به تصویب مجلس رسید. همچنین ایران مقاوله‌نامه شماره ١٨٢ حقوق بنیادین کار را در سال ٨٠ قبول کرد.

حقوق کودکان کار بر اساس قانون کار

کودکان کار

علاوه بر این، طبق ماده ۷۹ قانون کار،«به کار گماردن افراد کمتر از ۱۵ سال تمام (پسر و دختر)‌ ممنوع است. کارفرمایانی که افراد کمتر از ۱۵ سال را به کار بگمارند، مستوجب مجازات خواهند بود. ضمنا باید کودکان را به کاری گماشت که برای او زیان آور نباشد. البته طبق ماده۱۸۸ قانون کار،‌ «کارگران کارگاه‌های خانوادگی که انجام کار آن‌ها منحصرا توسط صاحب کار،‌ همسر و خویشاوندان نسبی درجه یک انجام می‌شود، مشمول مقررات قانون کار نمی‌باشد».

در ماده بعدی این قانون هم آمده: «کارگری را که بین ۱۵ تا ۱۸ سال سن دارد، کارگر نوجوان می‌نامد» البته تاکید هم می شود که «چنین کارگری در بدو استخدام باید از سوی سازمان تامین اجتماعی مورد آزمایش‌های پزشکی قرار گیرد.». همچنین در ماده ۸۲ قانون کار، ساعات کار روزانه کارگر نوجوان را نیم ساعت کمتر از ساعت کار معمولی کارگران تعیین می‌کند و ترتیب استفاده از این امتیاز را موکول به توافق کارگر و کارفرما می‌سازد.

در ماده ۸۳ قانون کار به تاکید آمده است: «ارجاع هر نوع کار اضافی و انجام کار در شب و نیز ارجاع کارهای سخت و زیان آور و خطرناک و حمل بار با دست بیش از حد مجاز، استفاده از وسایل مکانیکی، برای کارگر نوجوان ممنوع است». و در نهایت ماده ۸۴ قانون کار یادآور می‌شود: «در ارتباط با مشاغل و کارهایی که به علت ماهیت آن و یا شرایطی که کار در آن انجام می‌شود برای سلامتی یا اخلاق کارآموزان و نوجوانان زیان آور است، حداقل سن کار ۱۸ سال تمام خواهد بود [نه ۱۵ سال]. تشخیص این امر با وزارت کار و امور اجتماعی است.

البته با این که مواد ٨٢ تا ٨٤ قانون کار ، شرایطی برای کار کودکان قائل شده است که از آن جمله منع اضافه کاری، انجام کارهای سخت و زیانبار و شبانه است. اما بر اساس ماده ١٨٨ قانون کار، کار کودکان در کارهای خانگی و به موجب ماده ١٩٦، کار آنها در کارگاه های کوچک زیر ١٠ نفر ممنوعیت ندارد. بنابراین قانون کار با استثنا کردن کودکان شاغل در کارگاه های کوچک و خانگی از اصل ماده ٧٩ و مواد ٨٢ و ٨٣ و ٨٤ قانون کار که اشتغال به کار کودکان زیر ١٥ سال را منع کرده، زمینه استثمار کودکان را فراهم کرده است.

از طرف دیگر همان طور که ماده ٨٤ به مشاغلی که برای سلامت، اخلاق کارآموزان و نوجوانان اشاره کرده، به این معنی است که اگر زمینه زیانباری برای کار کودکان و نوجوانان مرتفع شود، کارفرما می تواند از کار کودکان استفاده کند، در نتیجه این ماده هم زمینه استثمار کودکان را فراهم خواهد کرد.

هم‌اکنون نمی‌توان آینده خوبی برای کودکان کار متصور شد و سرنوشت آن مبهم است، کما اینکه ممکن است تعدادی از آنها در دام باندهای قاچاق مواد مخدر و حتی قاچاق اعضا گرفتار شوند
.

کودک کار؛ برده داری نوین در عصر تکنولوژی و فناوری

اغلب این کودکان از راه های دشوار درآمد کسب می کنند، کما اینکه در هوای گرم یا سرد، گونی بر دوش داشته و زباله که طلای کثیف اطلاق می‌شود، جمع آوری می‌کنند، اما تنها سهم ناچیزی به آنها تعلق می‌گیرد و این یک برده داری نوین در عصر تکنولوژی و فناوری است.

تا زمانی که موضوع فقر و فراگیر نشدن نظام رفاه و تامین اجتماعی حل نشود، ما شاهد پدیده کودک کار خواهیم بود. مبلغی که برای کمک به خانواده‌های نیاز مند در ایران تعلق می‌گیرد یک سوم حداقل حقوق یک کارمند هم نیست در چنین شرایطی خانواده‌های با فقر فرهنگی پایین همچنین فرزندان بی‌سرپرست و یا بد سرپرست روانه کلان شهرها می شوند.

برای ورود به بازار کار سیاه و انواع سوء استفاده‌های جسمی و جنسی از آنها شده و در واقع آنها دوران کودکی ندارند و در اکثریت آنها افکار خودکشی وجود دارد، حتی در درصدی از آنها آلودگی به ایدز نیز دیده می‌شود و همه اینها را مدیون رژیم فاسد جمهوری اسلامی ایران هستیم که به جای تخصیص بودجه و صرف ثروت ملی برای مردم ایران تمام ثروت مردم را صرف اهداف تروریستی و تربیت مزدوران نیابتی در داخل و خارج و تثببت پایه‌های حکومت خود می‌کند و در واقع هدف این رژیم لِه کردن مردم زیر فشار اقتصادی می‌باشد تا حتی فرزندان و آینده سازان نیز از تحصیل و پیشرفت باز بمانند و در واقع همچون یک مرده متحرک فقط به دنبال زنده ماندن باشند نه زندگی کردن چه برسد به اینکه رمقی بماند که با این اوضاع خفقان و فشار بتوانند فریاد اعتراض خود را برآورند.

متأسفانه در شرایط اپیدمی اخیر و تحمیل فشار اقتصادی، شاهد روانه شدن کودکان به بازارهای کار هستیم و در این میان مثل همیشه از طرف دستگاه‌های اجرایی جمهوری اسلامی ایران هیچ اقدام و عزم جدی و راسخ در جهت سازماندهی کودکان کار نمی‌بینیم و طبق معمول بهانه‌ها و عدم بودجه. همچنین دستگاه‌های اجرایی هم وظایف خود را انجام نداده و به صورت جزیره‌ای تقصیر را به گردن هم می‌اندازند در حالی که زنجیروار بهم متصل‌ اند.

برای رفع پدیده کودک کار باید منطبق بر داده‌های علمی و تجربیات منطقی عمل کرد. این کودکان باید بعد از جمع آوری توانمند شوند نه که رها شوند. باید از خانواده‌هایشان حمایت شود. امکان تحصیل فراهم شود و با خانواده‌های خاطی برخورد قضایی صورت گیرد و این امر لازمه‌اش ایجاد ساز مان‌ و نهادهای اجتماعی می‌باشد و و رعایت کنوانسیون‌های حقوق بشر و کار کودک. نه اینکه تنها به امضا رساندن این توافق نامه‌ها در مجامع بین آمال و فریبکاری جامعه جهانی و به قهقرا کشیدن کودکان معصوم و آینده سازان ایران.