پرسی ژنان لەنێوان تیۆر و كرداردا

پرسی ژنان لەنێوان تیۆر و كرداردا
یادداشتێك دەربارەی 8ی مارس
سەرگوڵ میرزایی

٨ی مارس چیرۆكی ئەو ژنانەیە لە كۆنەوە تێكۆشاون بۆ خۆلقاندنی مێژوو و شارستانییەت و بەدەستهێنانی مافی یەكسان. هەروەها ئێستایش تێدەكۆشن بۆ ژیانێكی شارستانی و دادپەروەرانە و دابینكردنی یەكسانی بۆ هەموان بە جۆرێك كە هەموو ئەم تێكۆشانە لە ژینگەیەكی دواكەوتوو و پڕ لە سەركوتكردن و چەوسانەوە و تیرۆردا بووە. بیرۆكەی ئەم ڕۆژە لە سەرەتای سەدەی ڕابردووەوە سەریهەڵداوە و بە پێشكەوتنی پیشەسازی و زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی شارەكان پەرەی سەندووە و لەگەڵ ئەم بەرزبوونەوەشدا ورە و ڕۆحیەی شۆڕشگێری و بەرگریی ژنانی ئازا و بوێر لە بەرامبەر زۆرداریی دەسەڵاتدا گەشەی كردووە كە بە هۆی ئەم ڕووداوانەی خوارەوە هەوڵدرا ڕۆژی ٨ی مارس بكرێت بە ڕۆژێكی مێژوویی. یەكەم، لە ڕۆژی ٨ی مارسی ساڵی ١٨٥٧دا هەزاران كرێكاری كارگەی چنین خۆپێشاندانێكی بەرفراوانیان لە شاری نیۆیۆركی ئەمریكا ڕێكخست و داوای كەمكردنەوەی كاتی كاركردنیان لە ١٦ سەعاتەوە بۆ ١٠ سەعات دەكرد و هەروەها داوای یەكسان كردنی مووچەكانیان لەگەڵ پیاوان و باشكردنی بارودۆخی كار بۆ ژنان و پیاوانیان دەكرد كە هێزی ئەمریكا بە شێوەیەكی دڕندانە ڕووبەڕووی ئەم خۆپیشاندەرانە و داخوازییەكانیان بویەوە و  بووە هۆی كوژرانی ١٢٩ كرێكار و دەسبەسەر كردنی سەدانی دیكە. دووەم، لە نەتەوە یەكگرتووەكانی ئەمریكا حیزبی سۆسیالیستی ئەمریكی لە ساڵی ١٩٠٩ بەیانیەیەكی بڵاو كردەوە و تیایدا بانگهێشتی ژنانی كرد بۆ دانانی ڕۆژێك تایبەت بە ژنان بۆ ئەوەی لەو ڕۆژەدا داواكاری و پڕۆژەكانیان جێبەجێ بكرێت و هیچ جیاوازییەك نەبێت لە نێوان ژنان و پیاواندا. سیێەم، لە شاری كۆپێنهاگ لە ساڵی ١٩١٠دا كۆبوونەوەیەكی بەرفراوانی ژنان ئەنجامدرا كە زیاتر لە ١٠٠ ژن لە ١٧ وڵاتی جیهان بەشدار بوون و لە نێوانیاندا ژنە تێكۆشەرە جیهانییەكان و ئەندام پارلمانەكان بەشدار بوون و ڕایانگەیاند كە پیویستە ڕۆژێكی جیهانی بۆ ژنان دابین بكرێت بۆ داواكردنی مافەكانی ژنان بە تایبەتی مافی دەنگدان و پاڵاوتنی ژنان بۆ پۆستی سیاسی. چوارەم، لە ساڵی ١٩١١دا بزووتنەوە پێشكەوتنخوازەكانی دێمۆكراتی سەندیكالیزم و سیاسی و ژنان ڕێگەیاندا كە ٨ی مارس دیاری بكرێت كە لە سەرەتادا لە ئەمریكا و ئۆرووپای ڕۆژئاوا و لە دواییدا لە وڵاتە جیاجیاكانی دیكەی جیهان دەستنیشان كرا، لە هەمان ڕۆژدا زیاتر لە یەك میلیۆن ژن خۆپیشاندانیان ئەنجامدا بە مەبەستی پشتگیری لە مافەكانی ژنان لە كاركردندا و هەڵبژاردن و وەرگرتنی پۆستی بەرز و یەكسانی لەگەڵ پیاواندا. پێنجەم، لەگەڵ زۆر بوونی كارەساتەكانی جەنگی دووهەمی جیهانی بەرهەڵستی دژ بە ژنان لە ئۆروپادا زیادی كرد و گەیشتە ڕادەی جەنگ، كە حكومەتەكان لەو كاتەدا داوای وەستانی جەنگیان كرد. شەشەم، لە ٨ی مارسی ١٩١٤دا وڵاتەكانی ئۆرووپا چەندین ڕێپێوانی جەماوەرییان لە دژی جەنگ ئەنجام دا و داوای وەستانی جەنگیان كرد. حەوتەم،  لە ساڵی ١٩١٧دا لیستی تۆماری كوژراوانی جەنگ ئاشكرا كرا كە بووە هۆی كوشتنی یەك میلیۆن ژنی ڕووسی، هەر بۆیە ژنانی ڕووسیە لە ژێر درووشمی لە پێناو "نان و ئاشتی"دا خۆپیشاندانیان ئەنجام دا. هەر چەندە سیستمی ئیمپراتۆریایی ڕووسیە (تێزاریزم) هەوڵی سەركوتكردنی ئەو خۆپیشاندانانەی دەدا بەڵام نەیتوانی سەركەوتوو بێت لە بەرامبەر یەكگرتوویی و پەتەویی هێزی ژنانی ڕووسیە كە ژنانی ئۆرووپاش هاتنە پاڵیان. بەم هۆیە سیستمی شووسیە شكستی خوارد و رازی بوو كە مافی دەنگدان بدات بە ژنان و مەودای كاركردن لە بەردمیاندا فراوان بكات بۆ ئەوەی تاكێكی چالاك بێت لە كۆمەڵگادا. لەو كاتەوە تا ئیستا ٨ی مارس بۆ هەموو ژنانی جیهان ڕۆژێكی تایبەتە و هەروەها ڕۆژێكە كە هەموو كۆمەڵگای جیهانی و نەتەوە یەكگرتووەكان لە پێناو ئاشتی و دێمۆكراسی و مافی مرۆڤ و گەشەپێدانی بە كۆمەڵ و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هەژاری و بێكاری و نەخۆشی  دیارییان كردووە. بەم پێیە، ٨ی مارسی هەموو ساڵێك لە لایەن ڕێكخراوەكانی ژنان و چالاكانی ژنەوە هەوڵ دەدرێت گرفتە ئەساسییەكانی بەردەم ژنان بوروژێندرێت و وەك تەوەرێكی سەرەكی بۆ گەیشتن بە دێمۆكراسی و دادپەروەری و بەرابەری بخەرێتە بەر باسی سیاسیان و چالاكانی مافی مرۆڤ. 
بەشێكی زۆر لە داخوازییە یەكسانی خوازییەكانی ژنان وەكوو؛ مافی خوێندن، مافی سەفەر كردن، مافی كاركردن، مافی جیابوونەوە (تەڵاق)، مافی نیشتەجێ بوون، مافی هەڵبژاردنی هاوسەر، خاوەندارێتیی منداڵ و هتد... سرووشتییە و گرێدراوی چینی كۆمەڵایەتی نییە واتە ژنێك لە هەر چینێكی كۆمەڵگادا بێت ئەو ویست و داخوازیانەی هەیە. بەڵام بەشێكی دیكە لە مافەكانی ژنان مافی كۆمەڵایەتییە (هێرەمی مازلۆ) وەكوو: مافی هەڵبژاردن و بەربژێربوون لە جیهانی سیاسەتدا.
ئەگەر مافی هەڵبژاردن و كاندیدبوونی ژنان و پیاوان بەپێی یەك پەیڕەو و پرۆگرام نەبێت و بەربەستگەلی یاسایی بۆ ژنان هەبێت لە ڕاستیدا ئەم مافە تەنیا ڕواڵەتییە و وەك ئامرازێك بۆ دەمكوت كردنە و وڵام دەرەوەی مافەكانی ژنان نیە و سوودەكەی دەڕواتە گیرفانی دەسەڵات و دوابەدوای كۆتایی هاتنی پرۆسەی هەڵبژاردن، پرس و مافەكانی ژنان لە حاڵەتی كڵێشەییدا دەمێنێتەوە و لەو شوێنانە كە یاسا لە بەرامبەر ئەم پێشێلكاریانە بێدەنگە گەورەترین و كوشندەترین گورز لە ژنان دەدرێت، چونكە دەنگی ژنانە بۆ درووستكردنی دیسكۆرسی ژنانە لە جیهانی سیاسەتدا لە ئاستێكی نزمدا دەبێت و ئەگەر یەك یان دوو نوێنەری ژن بچنە پارلمان یان شوێنی بڕیاردان تەنیا بۆ ڕواڵەتە بە جۆرێك كە هیچكات لە پارلماندا نەماندیوە كە ژنان بتوانن گەڵاڵەیەك بۆ دەستەبەركردنی مافی ژنان وەكوو یاسا لە پارلمان بچەسپێنن، واتە بوونی چەند ژنێكی دەگمەن تەنیا بۆ كپكردنی دەنگی ژنان و پێوەرەكانی كۆمەڵگای نێودەوڵەتییە تاكوو نەڵێین ژن بەشدار نەبووە. تەوەر و بابەتی بنەڕەتیی ئەم وتارە داڕشتنی شوناسێكی هاوبەشە بۆ گەیشتن بە ئامانجێكی هاوبەش. شوناس واتایەكی دووجەمسەری و دژ بە یەكی هەیە. شوناس بریتییە لە جیاوازی و تایبەتمەندییەكانی تاك و خاڵی هاوبەشە لەگەڵ لایەنی بەرامبەر لە كۆمەڵگادا. شوناسی تاك دەتوانێت شەخسی یان نەتەوەیی  یان جیهانی بێت. ئەگەر مرۆڤێك لە ژیاندا نەتوانێت گەشە بە تواناییەكانی خۆی بدات و تایبەتمەندییە جیاوازەكانی خۆی نیشان بدات و گەشە بە ئەزموونەكانی خۆی بدات، نەك شوناسی شەخسی گەشە ناكات بەڵكوو دەرفەتی ناسینی فاكتەری یەك ڕیزی و خاڵە هاوبەشەكانی نەتەوەیی و جیهانی نابێت. لە ڕاستیدا بە گەشە نەكردنی شوناسی شەخسی، تاك توانایی هەستی یەكبوون و هاوشێوەبوون و یەك ڕیزی لەگەڵ بەها و بایەخەكانی مروڤایەتی و كولتووری و زانستیی جیهانی نابێت و لە بازنەی ویستی فیزیولۆژیكیدا (هێرەمی مازلۆ) دەمێنێتەوە و بەم شێوەیە تاك لە بازنەیەكی بەرتەسكدا دەمێنێتەوە بیر لە بەها و بایەخە ئینسانی و گشتییەكانی ناكاتەوە و لە كۆتاییدا بێ مافی و كەم و كووڕیەكانی بارودۆخی ژیان بە سرووشتی دەبینێت و سازش دەكات.
لێرەدا بەو ئەنجامە دەگەین كە ئەگەر داخوازییەكانی ژنان تەنیا لە بازنەی مافە سرووشتییەكاندا بمێنێتەوە و هەنگاو بۆ مافە كۆمەڵایەتییەكان نەنێن مافە سرووشتییەكانیشیان دەستەبەر نابێت. ئەزموونەكانی مێژووی بزووتنەوەی ژنان لە جیهاندا بەڵگەیە و نیشانی دەدات كە ڕووناكبیران و ئازادی خوازان و ماف خوازانی بزووتنەوەی ژنان هاوكات لە سێ گۆڕەپانی حەق خوازانە (داخوازی سرووشتی، كۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری)دا تێكۆشاون و بە دەسكەوت و ئەنجامی باش لە كۆمەڵگەی بەشەریدا گەیشتوون. ئەركە لە سەر شانی چالاكانی ژنان و خەڵكی مافخواز كە تیۆری و درووشم و كردار پێكەوە گرێبدەن و بەپێی ناوچەی جوگرافیایی و كێشە تایبەتەكان، ڕێگا چارەسەری درووست و گونجاو بدۆزنەوە و كەڵك لە ئەزموون و تیۆری و بیر و هزرە زانستی و مێژووییەكانی جیهان وەرگرن. بزووتنەوەی ژنان گرێدراوی تاكە كەس و ناوچە و قاڕەیەكی تایبەت نییە بەڵكوو پرس و گرفتێكی جیهانییە و بەرهەمی هەوڵ و تێكۆشانی ژنانی سەرتاسەری جیهانە.


ئه‌م بابه‌ته 1173 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


PM:10:16:06/03/2018