وتووێژ لەگەڵ نووسەر و ڕۆژنامەوان جەواد حەیدەری، سەبارەت بە هەڵبژاردنی نوێنەرانی عێراق، هاوسەنگیی هێز و كاریگەرییەكانی

وتووێژ لەگەڵ نووسەر و ڕۆژنامەوان جەواد حەیدەری، سەبارەت بە هەڵبژاردنی نوێنەرانی عێراق، هاوسەنگیی هێز و كاریگەرییەكانی
پرسیار: سەرەتا پێمان باشە لەم پرسیارەوە دەستپبكەین. بە گشتی ڕاتان چییە سەبارەت بە عێراق و بەتایبەتی كوردستان دوای ڕێفراندۆمەكەی 16 ئۆكتۆبری 2017؟
وڵام: لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی 2003 و درووستبوونی حكومەتی نوێ لە عیراق، هیچ كام لەو حكومەتانەی كە لە دوای ساڵی 2003 هاتنە سەر دەسەڵات، نەیانتوانی دەستوورێك كە خۆیان دایان ڕشتبوو، جێبەجێ بكەن و ببنە هەتوان و دەرمانێك بۆ برینەكانی گەلی عیراق بە كوردیشەوە. ئەو حكومەتانەی لە دوای ڕووخانی سەدام لەعیراق هاتنە سەر كورسی دەسەڵات، هەموویان لەسەر بنەمای تائیفی و مەزهەبی بوو و هیچیان بڕوایان بە حكومەتێكی نیشتمانی كە هی هەمووان بێت، نەبوو و هەر ئەمەش وای كرد كە عیراق وەك گۆشتی قوربانی لێبێت و هەركەس داوای بەشە گۆشتی خۆی بكات. بۆ ئاگاداریتان دەستوور و یاسای بنەڕەتیی عیراق كە كورد خۆی بەشێك لە داڕێژەرانی ئەو یاسایە بوون، مافی زۆری بۆ كورد تێدایە ئەگەر جێبەجێ بكرێت چونكە لەو یاسادا كورد شەریكە نەك بەشدار، ئەمەش دوای ئەوە دێت كە بەپێی دەستوور و یاسای بنەڕەتیی عیراق، دەستووری عیراق دان بەوەدا دەنێت كە لە عیراقدا دوو نەتەوەی سەرەكیی عەرەب و كورد هەیە. ئەگەر بێتو یاسای بنەڕەتیی عیراق جێبەجێ بكرێت كورد بە بەشێكی زۆر لە مافەكانی خۆی لە چوارچێوەی عیراقدا دەگات. لە دوای ڕیفراندۆمە ماڵی كورد زیاتر لە جاران لێكترازاوە، بەڵام ماڵی عەرەب و نەیارانی كورد  بە تایبەتی ئێران و توركیا و عیراق زۆر لە جاران یەكگرتووتر و یەك هەڵوێستر و یەك ستراتیژیان هەیە ئەویش دژایەتیكردنی كوردە، عیراق و ئێران و توركیا و تەنانەت سوریاش لەسەر هەر شتێك ناكۆك و ناتەبا بن لەسەر پرسی كورد یەك ڕا و تەبان. هەر بۆیە دوای ڕیفراندۆم و دوای 16ی ئۆكتۆبەر نە متمانە لە نێوان بەغدا و هەولێر ماوە و نە متمانە لە نێو حزبەكانی باشووردا ماوە، ئێستا وەك شاییەكەی بناویڵێی لێ هاتووە هەر كەس بۆ خۆی هەڵدەپەڕێ و بە قەت و باڵای یاری خوێدا هەڵدەدا.
پرسیار: دوای ڕێفراندۆم و ڕووداوەكەی كەركووك هەم هاوسەنگیی هێز لە عێراق و هەم لە كوردستانی باشوور تێك چووە و ڕەنگە بتوانێن بڵێن نەزمێكی نوێ هاتووەتە ئاراوە یان لەوانەیە موجاز بین بڵێن ئەگەری هاتنە ئارای نەزمێكی نوێ بوونی هەیە دوای ئەم تێكچوونی هاوسەنگییە؟
وڵام: با سەرەتا پێتان بڵێم منیش وەك هەر تاكێكی ئەم دونیایە حەزم لێییە ببمە خاوەنی كیان و دەوڵەت و حكوومەتی خۆم و پێمخۆشە ناسنامە و پاسپۆرتی كوردیم لە گیرفاندا ببێت و خۆم وەك كورد بڕیار و قەراری خۆم بەدەستبێت و كورد نییە لەسەر ئەم زەمینە كە وەها ئارەزوویەكی نەبێت كە دەوڵەت و كیانی خۆی هەبێت، من تا سەر ئێسقان لەگەڵ دەوڵەتی كوردیم و دەبم و هەتا ماویشم خەباتی بۆ دەكەم هەروەك لە ڕابردوودا باجم بۆ داوە و ئامادەشم باجی بۆ بدەم، بەڵام مەسەلەی ڕیفراندۆم كۆرپەی دەوڵەتی كوردی لەبار برد و بەداخەوە ڕیفراندۆم هەموو ئاواتەكانی كوردی لەگۆڕ نا، ڕیفراندۆم كاتی نەبوو، زۆر كەس دەڵێن نەخێر وا نییە، سەركردەكانی كورد لە باشووری كوردستان (هەڵبەتە چەند كەسێكیان نەك هەموویان) دەیانەویست دەوڵەتی كورد لەسەر " لم " درووست بكەن. زەمینەسازیی بۆ نەكرابوو، تەنها لە میدیادا چەند وتاری كرچ و كاڵ و بێبنەما دەبیندرا. دەوڵەت درووست‌كردن پێویستی بە كۆمەڵێك میكانیزم هەیە كە كورد لەو كاتەدا نەیبوو، ئابوورییەكی بەهێز، سوپایەكی یەكگرتوو، یەكڕیزییەكی نیشتمانی و لە هەموو گرنگتر تاكتیك و ستراتیژ، كە كورد بە داخەوە هیچیانی نەبوو و تەنها حەز و مەیلێكی شەخسی یان حزبی بوو و بە شاهیدی زۆربەی ئەو كەسانەی كە لەسەر سندووقەكانی دەنگدان بۆ ڕیفراندۆم بوون، ئەو دەرئەنجامە ڕاست نییە و ساختەكارییەكی زۆر كرابوو. ئەمە بەو مانایە نییە كە ئێمە دەست لە سەربەخۆیی و بەدەوڵەتبوون هەڵدەگرین، نا هەتا ماوین خەباتی بۆ دەكەین. بەڵێ ڕاستە لە دوای ڕیفراندۆمەكەی 25-9-2017 ماڵی كورد زیاتر لە جاران لێكتراز و لە ئێستادا كەس خەتی كەس ناخوێنێتەوە و هەر كام لە لایەنەكان ئەوی تر تۆمەتبار دەكات. كەشوهەوایەكی زۆر ناخۆش لەئارادا هەیە، كوردستانیان كردبوو بە دوو بەشەوە، ئەوەی لەگەڵ ڕیفراندۆم بێت باشە، ئەوەی لەگەڵی نەبێت جاشە، بەڵام بەڕاستی وا نییە، درووستبوونی دەوڵەتی كوردی ئاوات و ئارەزووی هەموومانە و دەبێت ڕۆژێك ئەو ئاواتە هەر بێتە دی، بەڵام ئەوەی كە لەگەڵ ڕیفراندۆم نەبوو ئەویش قسەی خۆی هەیە، ئەوان دژی دەوڵەتی كوردی نەبوون، دژی ڕیفراندۆم بوون كە كاتەكەی گونجاو نەبوو و هەروەها كاری بۆ نەكرابوو و لۆبی و زەمینەی بۆ خۆش نەكرابوو. بەداخەوە ڕیفراندۆم هەموو ئەو دەستكەوتانەی كە كورد لە ساڵی 1991 بەدەستی هێنابوو هەمووی لەدەستدا و لەئێستادا بەغدا لەگەڵ حكوومەتی هەرێمی كوردستان وەك پارێزگا هەڵسوكەوت دەكات نەك وەك حكوومەتی هەرێمی كوردستان و لە ئێستادا كە كورد سەرچاوەی دارایی بە دەست نەماوە، كورد ناچارە بگەڕێتەوە بۆ بەغدا ئەویش بە پێگە و جێگەیەكی لاواز و بێ هێز بە شێوەیەك كە وای لێهاتووە وەفدی پارتی دیموكراتی كوردستان لە بەغدا شانی موقتەدا سەدر ماچ دەكەن و لەو لاشەوە لەگەڵ هادی عامری دادەنیشن و بە شان و باڵی حەشدی شەعبی هەڵدەدا لەكاتێكدا لە هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی عیراق لە ناوچە جێ ناكۆكەكان بەشداری ناكەن و نزیكەی 270 هەزار دەنگی كورد لە ناوچە جێ‌ناكۆكەكان فەوتا، بەهۆی ئەوەی كە لایەنێكی سیاسیی باشوور بایكۆتی هەڵبژاردنەكانی كرد بە بیانووی ئەوەی كە ئەو ناوچانە داگیر كراوە بەڵام دواتر دەچێت لەگەڵ حەشدی شەعبی كۆدەبێتەوە و باس لە ڕۆڵی حەشدی شەعبی دەكەن. لە بەغداش هەرچەند لایەنەكانی شیعە و تەنانەت سوننەش سەڕەرای هەموو ناكۆكییەكانیان، لەسەر پرسی ڕیفراندۆم هەموویان یەك هەڵوێستیان هەبوو ئەویش دژایەتی‌كردنی كورد و دەستكەوتەكانی كورد. لە ئێستا لە بەغدا هەرچەند ماڵی شیعە و تەنانەت ماڵی سوننەش شێواو و ئاڵۆزە، بەڵام كە مەسەلەی كورد هاتەپێشێ هەمووان یەكڕیز و تەبان لە دژی كورد. كەمكردنەوەی بوودجەی هەرێمی كوردستان لەلایەن بەغداوە بە هەماهەنگی هەردوو لایەنی شیعە و سوننە بوو، داخستنی سنوورەكان، داخستنی فڕۆكەخانەكان و دەیان شتی تر. بەداخەوە ڕیفراندۆمەكە پرسی كوردی بە دەیان ساڵ لە باشووری كوردستان بۆ دواوە گەڕاندەوە و ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە سیاسەت پێویستی بە ژیری و بوێری هەیە، هەست دەكەم لە پرسی ڕیفراندۆمدا ژیری و بوێری لەبەرچاو نەگیرا. لە بەغدا و تەنانەت وڵاتانی ناوچەكە و ئەمریكا نەزمێكی نوێ هاتە ئاراوە ئەویش ئەوەیە كە كورد سەرچڵە و نابێت هەوساری دەسەڵاتی بەدەستەوە بێت، كورد نەیتوانی سیاسەتێكی درووست و باش و بە تاكتیك و ستراتیژی هەبێت. ئێستا لەبەغدا هەموو لایەنەكان بە ئیسلامی و نائیسلامی خاوەنی یەك ستراتیژن ئەویش دژایەتیكردنی كورد، خاوەنی تاكتیكشن، ئەمریكاش و دۆستەكانی كورد كە زۆریان هاوار كرد كە ڕیفراندۆم دوابخرێت بۆ كاتێكی تر بەڵام بەداخەوە كورد گوێی نەگرت و هەر ئەمەش وایكرد كورد جگە لەوەی نەیاران و دوژمنانی ڕێكخستەوە واشی كرد دۆستانی كورد لە كورد بڕەنجێن و عاجز بن و پشت لە كورد بكەن. (نامەكەی وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بۆ بارزانی لەسەر دواخستنی ڕیفراندۆم و پشتگیریی ئەمریكا لە داواكانی كورد لە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی نموونەیەكی حاشاهەڵنەگرە كە كورد گوێ لە دۆستانی خۆی نەگرت، دڵی دۆستانی خۆی ڕانەگرت و دڵی نەیارانی خۆی شاد كرد).
پرسیار: ئەو هێزانەی كە دەتوانن زۆرترین كاریگەرییان هەبێت لە پەرلەمانی داهاتووی عێراق كامانەن؟
وڵام: لەڕاستیدا شیعەكانی عیراق بە هۆی ئەوەی كە زۆرینەن دەتوانن یەكلاكەرەوەش بن، هەرچەند لەئێستادا شیعەكان پەرتەوازە بوون، بەڵام بە فەتوایەكی ئایینی و مەزهەبی دەتوانن هەموویان یەك بگرن، لە عیراقدا ئەوەندەی فەتوای مەزهەبی كاریگەرە ئەوەندە بڕیاری سیاسی كاریگەر نییە، بۆ نموونە درووستبوونی حەشدی شەعبی بە فەتوایەكی مەزهەبی بوو نەك بڕیارێكی سیاسی، ئێستا لیستی سائیرون كە موقتەدا سەدر سەرۆكایەتی دەكات، دەتوانێت دۆخی عیراق بگۆڕێت چونكە كەسانی وەك مالكی و عەبادی و سەلیم جبوری و عەلاوی و حەكیم دەنگی پێویستیان بەدەستنەهێناوە و لەچاو هەڵبژاردنەكانی جاران بە سەدان هەزار دەنگیان لە دەستداوە. ئەگەر كورد بە یەك لیست بەشداریی كردبا ئێستا كورد یەكەمین لیستی براوەی عیراق دەبوو و دەیتوانی بە هاوپەیمانی لەگەڵ لایەنەكانیتر حكوومەتی عیراق پێكبهێنن، بۆ نموونە لیستی موقتەدا سەدر كە براوەی هەڵبژاردنەكان 54 كورسی هێناوە، كورد نزیكەی 60 كورسیهێناوە( 58) كورسی. موقتەدا سەدر ڕایگەیاندووە حكوومەتەكانی پێشووی عیراق گەندەڵ بوون و حكومەتی تائیفی و مەزهەبی بووە و حكوومەتی هەمومان نەبووە، ئەمجارە دەبێت حكومەت هی هەمومان بێت بە كورد و شیعە و سوننە و پێكهاتەكانیتر و حكوومەتی خزمەتگوزاری بێت.
پرسیار: كاریگەریی وڵاتانی جیهانی و ناوچەیی، بۆنموونە ئەمریكا و ئێران یان عەرەبستان و توركیا چۆن دەبینن لەسەر هەڵبژاردن و ئاراستەكردنی ئەم كەشە سیاسییە؟
وڵام: لە ڕاستیدا عیراق لەئێستادا لەنێو بەرداشی ئەمریكا و ئێران و مەرجەعییەتی شیعەدا خەریكە دەهاڕێ. براوەی سەرەكی لە عیراق ئێران و مەرجەعییەتی شیعەیە، ئەمریكا دەستی لە هەمبانەكە دەرچووە، ئەمریكا وەك جاران ناتوانێت زۆر دەست لە كاروباری ناوخۆی عیراق وەربدات، ئێستا لە عیراق بەرەیەكی لە دژی دەستێوەردانی دەرەكی لە عیراق درووستبووە كە موقتەدا سەدر ڕابەرایەتیی دەكات، موقتەدا دژی ئەوەیە وڵاتانی جیهان بە تایبەتی وڵاتانی دراوسێ، دەست لە كاروباری ناوخۆیی عیراق وەربدەن بە تایبەتی ئێران (بۆ نموونە موقتەدا سەدر دوای هەڵبژاردنەكان باڵوێزی وڵاتانی توركیا و سوریا و عەرەبستان و كوەیت بانگهێشت دەكات بەڵام بانگهێشتی باڵوێزی ئێران ناكات و هەندێك لە سەرچاوەكان باس لەوە دەكەن كە موقتەدا وتویەتی دەبێت قاسم سلێمانی لە عیراق نەمێنێت. هیلالی سوننە لە عیراق كاڵ بۆتە و لە ئێستادا خەریكە هیلالی شیعەش وەك خۆی نامێنێت و سوننەكانی عیراق بەهۆی ئەوەی كە دوور خراونەتەوە كاریگەرییەكی ئەوتۆیان نەماوە و سعودیە و توركیاش بەهۆی كێشەكانی خۆیانەوە ناپەڕژێنە سەر عیراق.
پرسیار: لەلایەكەوە بەشێكی زۆری خەڵك بەشدارییان نەكردووە لە دەنگدان و لە لایەكی دیكەشەوە زۆر لایەن پێیانوایە تەزوێر و دزی كراوە لە دەنگەكان، بەڕای ئێوە ئەمە چەندە دەتوانێت ڕاست بێت؟ پێتان وانییە بەشێك لە دابەزینی ئەم دەنگانە پێوەندیی بە پراتیكی سیاسیی ئەو لایەنانەشەوە هەیە؟
وڵام: زۆر سەیرە لە سەرتاسەری عیراق بە كوردستانیشەوە هەموو لایەنەكان چ ئەوانەی براوە بوون و چ ئەوانەی كە سەرنەكەوتوون، هەموویان لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكان ناڕازین، من لەسەر سندووقی دەنگدان نەبووم نازانم ئایا ساختەكاری كراوە یان نا چونكە بەڵگەم لە بەردەستدا نییە، بەڵام بەهۆی خراپ بەڕێوەبردنی وڵات چ لە عیراق و چ لە كوردستان خەڵك زۆر ناڕازییە، هەر ئەمەش وایكرد كە لە عیراق 44% خەڵك بەشداری بكەن و لە كوردستان نزیكەی 50% بەشداریی لە هەڵبژاردنەكان بكەن، ئەوەشمان لەبیر نەچێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مەحاڵە هەڵبژاردن بە خاوێنی و پاك و بێگەرد بەڕێوە بچێت. لە كوردستان پارتی كە براوەی یەكەمە گلەیی هەیە كە لە سلێمانی دەنگی نەهێناوە، یەكێتی دەڵێت لە دهۆك و بادینان و هەولێر دەنگەكانیان دیار نییە، گۆڕان و یەكگرتوو و كۆمەڵ و نەوەی نوێ و هاوپەیمانیی دیموكراسی ( لیستەكەی د. بەرهەم ساڵح) هەمووی دەڵێن دەنگەكانمان دیار نییە، لە ڕاستیدا بەهۆی درووستبوونی لیستی نەوەی نوێ و هاوپەیمانیی دیموكراسی و دادپەروەری كە دوو حزبی نوێن و چەندین كورسییان بردووە، مەعقولە كە هەموومان ناڕازی بن، دواتریش حزبەكانی تریش بەهۆی ئەوەی كە نەیانتوانیوە ویست و داخوازییەكانی خەڵك جێبەجێ بكەن دەنگیان دابەزیوە و ئەمە سرووشتییە و دەبێت حزبەكان ئەوە قبووڵ بكەن كە جاری وا هەیە دەنگیان ڕوو لە هەڵكشان دەكات و جاری واشە دەنگیان ڕوو لە داكشان دەكات، ئەوەندە دەڵێم لە كۆتاییدا جارێ كوردستان و تەنانەت ناوچەكەش زۆری ماوە باسی دیموكراسی و هەڵبژاردنی بێگەرد بكات.


ئه‌م بابه‌ته 588 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


PM:05:14:01/07/2018