لە نێردیوانی دێمۆکراسیەوە بەرەو لوتکەی دیکتاتۆڕیەت

ئەرسەلان ئیحسانی

سەدەی‭ ‬نۆزدەی‭ ‬زایینی،‭ ‬سەدەیەکە‭ ‬پڕ‭ ‬لە‭ ‬گۆڕانکاری‭ ‬سیاسی‭ ‬لە‭ ‬وڵاتاندا‭. ‬لەم‭ ‬سەدەیەدا‭ ‬چەندین‭ ‬کودەتا‭ ‬و‭ ‬شۆڕشی‭ ‬نوێ‭ ‬نە‭ ‬سەرانسەری‭ ‬جیهاندا‭ ‬دێتە‭ ‬ئاڕاوە‭.‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬بیست‭ ‬کودەتا‭ ‬لە‭ ‬ئاسیا،‭ ‬ئافریقا،‭ ‬ئۆروپا‭ ‬و‭ ‬ئامریکای‭ ‬لاتین‭ ‬سەرهەڵدەدات‭ ‬کە‭ ‬دەتوانین‭ ‬بڵێین‭ ‬هەموو‭ ‬ئەو‭ ‬دەستهەڵاتانەی‭ ‬لەدوای‭ ‬ئەم‭ ‬کودەتایانەدا‭ ‬هاتونەتە‭ ‬سەرکار‭ ‬یان‭ ‬لە‭ ‬ناوچوون‭ ‬یان‭ ‬خود‭ ‬گۆڕانکاری‭ ‬بەرچاویان‭ ‬بەخۆوە‭ ‬دیوە‭. ‬بەڵام‭ ‬ئاڵوگۆڕی‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬لە‭ ‬چەند‭ ‬وڵاتێک‭ ‬بە‭ ‬شۆڕش‭ ‬و‭ ‬هەستانی‭ ‬جەماوەریدا‭ ‬تێپەڕ‭ ‬دەبێت‭ ‬کە‭ ‬دەتوانایت‭ ‬گرنگترینیان‭ ‬شۆڕشی‭ ‬ئۆکتۆبری‭ ‬‮١٩١٧‬ی‭ ‬ڕوسیە،‭ ‬شۆڕشی‭ ‬‮١٩٤٩‬‭ ‬لە‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬‮١٩٧٩‬‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬بێت‭.‬لەم‭ ‬سەدەیەی‭ ‬کە‭ ‬گۆڕانکاری‭ ‬سیاسی‭ ‬وڵاتانی‭ ‬جیهانی‭ ‬سێیەم‭ ‬زۆرتر‭ ‬بە‭ ‬کودەتادا‭ ‬تێپەڕ‭ ‬دەبێت‭ ‬و‭ ‬کودەتای‭ ‬جەماڵ‭ ‬عەبدولناسر‭ ‬لە‭ ‬مسر،بەعسیەکان‭ ‬لە‭ ‬عێراق‭ ‬و‭ ‬سوریە،‭ ‬مەعمەر‭ ‬قەزافی‭ ‬لە‭ ‬لیبی‭ ‬و‭ ‬زیائەلحەق‭ ‬لە‭ ‬پاکستان‭ ‬سەرکەوتوو‭ ‬دەبێت،‭ ‬ئاگری‭ ‬شۆڕش‭ ‬و‭ ‬هەروەها‭ ‬سازبوونی‭ ‬حکومەت‭ ‬لە‭ ‬سەر‭ ‬بنەمای‭ ‬شۆڕش‭  ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬دەتوانێت‭ ‬جێی‭ ‬سەرنج‭ ‬بێت‭.‬

شۆڕشی‭ ‬گەلان‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬تا‭ ‬ئێستا‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬‮٤٠‬‭ ‬ساڵی‭ ‬خایاندووە‭ ‬و‭ ‬هیچکات‭ ‬چاوەڕوان‭ ‬کراو‭ ‬نەبوو‭ ‬وڵاتێک‭ ‬کە‭ ‬هەر‭ ‬لە‭ ‬سەرەتاوە‭ ‬بەرەو‭ ‬ترسێنەرترین‭ ‬دیکتاتۆڕی‭ ‬کە‭ ‬دیکتاتۆڕی‭ ‬دینیە‭  ‬پێ‭ ‬دەنێت‭ ‬بتوانێت‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬‮٤٠‬‭ ‬ساڵ‭ ‬درێژە‭ ‬بە‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬بدات‭.‬بە‭ ‬چاو‭ ‬خشاندنێک‭ ‬بە‭ ‬ئامار‭ ‬و‭ ‬ئابووری‭ ‬ئێران‭ ‬دەردەکەوێت‭ ‬کە‭ ‬لەم‭ ‬‮٤٠‬‭ ‬ساڵەدا‭ ‬ئابووری‭ ‬ئێران‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬سەرەتای‭ ‬شۆڕشدا‭ ‬لە‭ ‬پلەیەکی‭ ‬بەرزتر‭ ‬لە‭ ‬ئابووری‭ ‬وڵاتی‭ ‬تورکیەدا‭ ‬بوو‭ ‬ئێستا‭ ‬بۆ‭ ‬لە‭ ‬سەدا‭ ‬سێی‭ ‬ئابووری‭ ‬ئەو‭ ‬وڵاتە‭ ‬دابەزیوە‭. ‬ئاماری‭ ‬فەرمی‭ ‬ئێران‭ ‬خۆی‭ ‬ڕایدەگەیەنێت‭ ‬کە‭ ‬ساڵانە‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬‮١٥٠‬‭ ‬هەزار‭ ‬نەفەر‭ ‬لەو‭ ‬کەسانەی‭ ‬زانکۆیان‭ ‬تەواو‭ ‬کردووە‭ ‬بۆ‭ ‬دەرەوی‭ ‬وڵات‭ ‬دەچن‭ ‬و‭ ‬زایتر‭ ‬لە‭ ‬سەدا‭ ‬هەشتای‭ ‬ئەو‭ ‬کەسانەی‭ ‬پلەی‭ ‬یەکەمی‭ ‬زانکۆکان‭ ‬و‭ ‬خوێندنگاکان‭ ‬دەستەبەر‭ ‬کردووە‭ ‬لە‭ ‬زانکۆی‭ ‬وڵاتانی‭ ‬دەرەوە‭ ‬دەست‭ ‬بە‭ ‬کار‭ ‬دەبن‭.‬لە‭ ‬بواری‭ ‬کولتور‭ ‬و‭ ‬کۆمەڵایەتیشدا‭ ‬یەکێکە‭ ‬لەو‭ ‬وڵاتانە‭ ‬کە‭ ‬بە‭ ‬زاڵ‭ ‬بوونی‭ ‬دەستهەڵاتێکی‭ ‬ئایینی‭ ‬دەمارگیرانە‭ ‬و‭ ‬دەستهەڵاتێکی‭ ‬داسەپێندراو‭ ‬کۆمەڵگای‭ ‬بەرەو‭ ‬دوا‭ ‬کەوتویی‭ ‬پاڵناوە،‭ ‬لە‭ ‬بواری‭ ‬نێودەوڵەتیدا‭ ‬یەکێیە‭ ‬لەو‭ ‬ولاتانەی‭ ‬کە‭ ‬پاراوێز‭ ‬خراوە‭ ‬و‭ ‬بۆ‭ ‬نیشاندانی‭ ‬پەیوەندیە‭ ‬ناودەوڵەتیەکانی‭ ‬پەنای‭ ‬بۆ‭ ‬وڵاتانی‭ ‬زۆر‭ ‬دواکەوتوو‭ ‬لە‭ ‬بواری‭ ‬ئابووریەوە‭ ‬بردووە‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬ئابووری‭ ‬جیهاندا‭ ‬هیچ‭ ‬پلەیەک‭ ‬تۆمار‭ ‬ناکەن‭. ‬لە‭ ‬ڕاستیدا‭ ‬ئەگەر‭ ‬ژئۆپلۆتیک‭ ‬و‭ ‬جوغڕافیای‭ ‬سیاسی‭ ‬تایبەتی‭ ‬ئێران‭ ‬نەبوبایە‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬ڕیژەیەکی‭ ‬زۆر‭ ‬نەوتی‭ ‬نەبوبایەت‭ ‬بە‭ ‬دڵنیاییەوە‭ ‬تا‭ ‬ئێستا‭ ‬لە‭ ‬بواری‭ ‬ئابووری‭ ‬و‭ ‬بگرە‭ ‬کۆمەڵایەتی‭  ‬و‭ ‬ناوخۆیی‭ ‬بە‭ ‬تەواوی‭ ‬داڕمابوو‭. ‬ئەوە‭ ‬لە‭ ‬کاتێکدایە‭ ‬کە‭ ‬ئێران‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬سەدساڵ‭ ‬دەبێت‭ ‬کە‭ ‬دەستووری‭ ‬وڵاتەکەی‭ ‬خۆی‭ ‬لە‭ ‬سەر‭ ‬بنەمای‭ ‬دەستووری‭ ‬وڵاتانی‭ ‬پێشکەوتوو‭ ‬نووسیوەتەوە‭ ‬و‭ ‬بنچینەی‭ ‬مێژووی‭ ‬دەگەڕیتە‭ ‬بۆ‭ ‬هەزاران‭ ‬ساڵ‭ ‬کە‭ ‬بە‭ ‬هەڵسەنگاندن‭ ‬لەگەڵ‭ ‬وڵاتانیتر‭ ‬دەتوانێت‭ ‬خاڵێکی‭ ‬بە‌هێز‭ ‬ئەژمار‭ ‬بکرێت‭.‬

بنەمای‭ ‬فکری‭ ‬خەڵکی‭ ‬ئێران‭ ‬لە‭ ‬ساڵەکانی‭ ‬سەردەمی‭ ‬شۆڕشی‭ ‬‮١٣٥٧‬ی‭ ‬هەتاویدا‭ ‬بیر‭ ‬کردنەوەیەکی‭ ‬ئیرانی‭ ‬–‭ ‬ئیسلامی‭ ‬بوو‭ ‬کە‭ ‬خومەینی‭ ‬لایەنی‭ ‬دینیەکەی‭ ‬هەڵبژاردوو‭ ‬و‭ ‬هەوڵیدا‭ ‬دیکتاتۆڕیەتێکی‭ ‬دینی‭ ‬لە‭ ‬ئێراندا‭ ‬دابڕێژێت،‭ ‬ئەوەش‭ ‬دەگەڕێتەوە‭ ‬بۆ‭ ‬ئەو‭ ‬توانایانەی‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬دین‭ ‬و‭ ‬ئایین‭ ‬دا‭ ‬هەیە‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬دەست‭ ‬بردن‭ ‬بۆ‭ ‬هەست‭ ‬و‭ ‬خواست‭ ‬خەڵک‭ ‬بەناوی‭ ‬دین‭ ‬و‭ ‬ئایین،‭ ‬دەتواندرێت‭ ‬بە‭ ‬تەواوی‭ ‬دەستیان‭ ‬بەسەردا‭ ‬بگرێت‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬دامەزراندنی‭ ‬دیکتاتۆڕی‭ ‬دینی‭ ‬بە‭ ‬ئامانجەکانی‭ ‬خۆی‭ ‬بگات‭.‬

بەڵام‭ ‬ئەوەی‭ ‬جێی‭  ‬سەرنجە‭ ‬ئەوەیە‭ ‬کە‭ ‬دیکتاتۆڕەکان‭ ‬یەک‭ ‬لە‭ ‬دوای‭ ‬یەک‭ ‬لە‭ ‬ناو‭ ‬چوون‭ ‬و‭ ‬بەرەو‭ ‬هەڵدێر‭ ‬دەرۆن‭ ‬بەڵام‭ ‬چۆنە‭ ‬کە‭ ‬دیکتاتۆریەتێکی‭ ‬وشکی‭ ‬دینی‭ _ ‬شیعە‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬بە‭ ‬ئەو‭ ‬هەمووە‭ ‬گەندەڵی‭ ‬و‭ ‬زوڵم‭ ‬و‭ ‬دزیە‭ ‬ئێستاشی‭ ‬لەگەڵ‭ ‬بێت‭ ‬هەر‭ ‬بەردەوامە‭. ‬بۆچی‭ ‬کاتێک‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬هەڵبژاردنەکانی‭ ‬عیراق‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬سەدا‭ ‬‮٩٩‬‭ ‬دەنگەکان‭ ‬هی‭ ‬سەدامن‭ ‬یان‭ ‬لە‭ ‬سوریە‭ ‬و‭ ‬یەمەنیش‭ ‬تەنیا‭ ‬کەسی‭ ‬براوەی‭ ‬هەڵبژاردنەکان‭ ‬ئەسەد‭ ‬و‭ ‬حوسنی‭ ‬موبارەکن،‭ ‬وڵاتانی‭ ‬ڕۆژئاوا‭ ‬ئەم‭ ‬دەنگدانانە‭ ‬بە‭ ‬درۆی‭ ‬دەزانن‭ ‬و‭ ‬گاڵتە‭ ‬بەو‭ ‬هەڵبژاردنەدەکەن‭ ‬بەڵام‭ ‬کاتێک‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬بڵاو‭ ‬دەکرێتەوە‭ ‬کە‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬سەدا‭ ‬‮٩٨‬ی‭ ‬خەڵک‭ ‬دەنگیان‭ ‬داوە‭ ‬بە‭ ‬جەمهوری‭ ‬ئێسلامی،‭ ‬نەک‭ ‬وڵاتانی‭ ‬تر‭ ‬بەڵکوو‭ ‬خەڵکیش‭ ‬بەلایانەوە‭ ‬سەیر‭ ‬نیە‭ ‬ئەوە‭ ‬لە‭ ‬کاتێکیشە‭ ‬کە‭ ‬ئاستی‭ ‬خوێندەواری‭ ‬خەڵک‭ ‬لە‭ ‬ئاستێکی‭ ‬زۆر‭ ‬نزمدایە؟‭ ‬ئایا‭ ‬بەڕاستی‭ ‬دەستهەڵادارانی‭ ‬ئێران‭ ‬بە‭ ‬جوانی‭ ‬دەتوانن‭ ‬یاری‭ ‬بە‭ ‬مێشکی‭ ‬خەڵک‭ ‬بکەن‭ ‬یان‭ ‬ئەوان‭ ‬بەڕاستی‭ ‬بەدوای‭ ‬دێموکراسیدا‭ ‬بوون‭ ‬؟‭! ‬بۆ‭ ‬وڵامی‭ ‬ئەو‭ ‬پرسیارە‭ ‬دەبێت‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬وردەکاریەکان‭ ‬ورد‭ ‬ببینەوە‭.‬

ئێران‭ ‬بۆ‭ ‬گەیشتن‭ ‬بە‭ ‬دیکتاتۆڕیەت‭ ‬و‭ ‬قۆرغ‭ ‬کردنی‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬لە‭ ‬نێردیوانی‭ ‬دێموکراسی‭ ‬سەرکەوت‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬هەڵبژاردن‭ ‬و‭ ‬ڕفڕاندۆمەوە‭ ‬دەستی‭ ‬پێکرد‭ ‬کە‭ ‬ئەم‭ ‬بیرۆکەیەی‭ ‬لە‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬ڕوسیە‭ ‬وەرگرتبوو،‭ ‬بەڵام‭ ‬ئێران‭ ‬دەرسەکەی‭ ‬جوانتر‭ ‬لەوان‭ ‬خوێندبوو‭ ‬هەربۆیە‭ ‬کاتێک‭ ‬بەو‭ ‬نێردیوانەدا‭ ‬سەر‭ ‬کەوت‭ ‬وەک‭ ‬ڕوسیە‭ ‬و‭ ‬چین‭ ‬پردەکان‭ ‬و‭ ‬نێردیوانی‭ ‬دوای‭ ‬خۆی‭ ‬نەڕوخاند‭ ‬و‭ ‬بەردەوام‭ ‬بۆ‭ ‬بەروپێش‭ ‬چوون‭ ‬کەڵکی‭ ‬لێ‭ ‬وەرگرت‭.‬خومەینی‭ ‬وەک‭ ‬وڵاتێکی‭ ‬پێشکەوتوو‭ ‬هەوڵیدا‭ ‬تەواوی‭ ‬بنەماکانی‭ ‬دێمۆکراسی‭ ‬لە‭ ‬ئێراندا‭ ‬بەدی‭ ‬بێنێت‭ ‬لە‭ ‬پارلمان‭ ‬و‭ ‬دەنگدان‭ ‬بۆ‭ ‬سەرۆک‭ ‬کۆمار‭ ‬و‭ ‬سەرۆک‭ ‬وەزیرانەوە‭ ‬تا‭ ‬هەزاران‭ ‬ڕێکخراو‭ ‬و‭ ‬سەندیکا،‭ ‬بەڵام‭ ‬بە‭ ‬دەستبردن‭ ‬تێیاندا‭ ‬هەوڵیدا‭ ‬تا‭  ‬ئەم‭ ‬ڕێکخراو‭ ‬و‭ ‬ئۆرگانانە‭ ‬ناوەڕۆکی‭ ‬سەرەکی‭ ‬خۆیان‭ ‬لەدەست‭ ‬بدەن‭ ‬و‭ ‬وەک‭ ‬تۆکڵە‭ ‬گوێزێکی‭ ‬لێ‭ ‬کردن‭ ‬کە‭ ‬ناوەکەیان‭ ‬خاڵیە‭ ‬و‭ ‬خۆی‭ ‬بتوانێت‭ ‬هەڵیان‭ ‬سوڕێنێت‭ ‬و‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬وڵاتانی‭ ‬دەرەوەش‭ ‬تەنیا‭ ‬ئەم‭ ‬تۆکڵەیان‭ ‬دەدی‭ ‬و‭ ‬پێیان‭ ‬دێموکراسی‭ ‬بوو‭ ‬نەک‭ ‬دیکتاتۆڕیەت‭. ‬بۆ‭ ‬پاڕلمان،‭ ‬ئەنجومەنی‭ ‬چاودێری‭ ‬دەستوری‭ ‬دانا‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬دانانی‭ ‬‮«‬‭ ‬وەلایەتی‭ ‬موتڵەقەی‭ ‬فەقیه‭ ‬‮«‬‭ ‬ئەنجومەنی‭ ‬زانایانی‭ ‬ڕیبەری‭ ‬دانا‭.‬

خومەینی‭ ‬هەڵەی‭ ‬وڵاتانی‭ ‬تری‭ ‬دووپات‭ ‬نەکردەوە‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬لابردنی‭ ‬حزبی‭ ‬جەمهوری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬کە‭ ‬عەلی‭ ‬خامنەیی‭ ‬و‭ ‬بەهێشتی‭ ‬و‭ ‬ڕەفسەنجانی‭ ‬ڕێبەریان‭ ‬دەکرد‭ ‬ئەو‭ ‬دەنگۆیەی‭ ‬لە‭ ‬ناوبرد‭ ‬کە‭ ‬تەنیا‭ ‬حزبی‭ ‬جەمهوری‭ ‬دەتوانێت‭ ‬چالاکی‭ ‬هەبێت‭ ‬و‭ ‬ڕێگایدا‭ ‬چەندین‭ ‬حزبی‭ ‬تر‭ ‬بێنە‭ ‬ناو‭ ‬گۆڕەپانی‭ ‬سیاسی‭ ‬ئێرانەوە‭ ‬و‭ ‬بەمشێوازە‭ ‬بە‭ ‬ستراتژی‭ ‬‮«‬‭ ‬دێموکراسی‭ ‬سنوردار‭ ‬‮«‬‭ ‬بە‭ ‬شێوازێک‭ ‬خۆی‭ ‬لە‭ ‬وڵاتانی‭ ‬دیکتاتۆڕ‭ ‬جیا‭ ‬دەکاتەوە‭.  ‬ئەم‭  ‬شێوازە‭ ‬لە‭ ‬دێمۆکراسی‭ ‬لە‭ ‬لایەنی‭ ‬دەرەکیەوە‭ ‬وا‭ ‬بە‭ ‬وڵاتانیتر‭ ‬دەسەلمێنێت‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬پەیوەندیەکانیان‭ ‬لەگەڵ‭ ‬ئێران‭ ‬چاوەروانی‭ ‬هەڵبژاردنی‭ ‬سەرۆککۆماری‭ ‬داهاتوو‭ ‬بن‭ ‬تا‭ ‬بزانن‭ ‬سیاسەتی‭ ‬خۆیان‭ ‬چۆن‭ ‬لەگەڵ‭ ‬ئێران‭ ‬ڕێک‭ ‬بخەن‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬ناوەوەش‭ ‬خەڵک‭ ‬وا‭ ‬بیر‭ ‬بکەنە‭ ‬کە‭ ‬دەتوانن‭ ‬کاریگەریان‭ ‬لەسەر‭ ‬هەڵبژاردنەکاندا‭ ‬هەبێت‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬لانی‭ ‬کەم‭ ‬لە‭ ‬نیوانی‭ ‬خراپ‭ ‬و‭ ‬خراپتر‭ ‬لایەنێک‭ ‬هەڵبژێرن‭. ‬لە‭ ‬ساڵانی‭ ‬دواتر‭ ‬شیوازێکی‭ ‬نوێ‭ ‬لە‭ ‬سیاسەت‭ ‬لە‭ ‬گۆڕپانی‭ ‬دەستهەڵاتداری‭ ‬ئێران‭ ‬دێتە‭ ‬سەرکار،ستراتژی‭ ‬‮«‬‭ ‬دێمۆکراسی‭ ‬سنوردار‭ ‬و‭ ‬ئۆپۆزسیۆنی‭ ‬ناو‭ ‬حکومەتی‭ ‬‮«‬،‭ ‬کە‭ ‬دەتوانێت‭ ‬گیانێکی‭ ‬تازە‭ ‬بەم‭ ‬دیکتاتۆڕیەتە‭ ‬بدات،‭ ‬کاتێک‭ ‬لە‭ ‬‮٢٦‬ی‭ ‬تیری‭ ‬‮١٣٨٨‬ی‭ ‬هەتاویدا‭ ‬ڕەفسەنجانی‭ ‬لە‭ ‬خوتبەکانی‭ ‬نوێژی‭ ‬جومعەی‭ ‬تاران‭ ‬ڕەخنە‭ ‬لە‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬دەگرێت،‭ ‬خەڵک‭ ‬کارنامەی‭ ‬ڕەشی‭ ‬پێشووی‭ ‬لەبیر‭ ‬دەکەن‭ ‬و‭ ‬تەنیا‭ ‬بە‭ ‬پشتیوانێکی‭ ‬زارەکی‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬حەسەن‭ ‬ڕۆحانی‭ ‬دەکات،‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬‮١٨‬‭ ‬میلیۆن‭ ‬دەنگی‭ ‬بۆ‭ ‬کۆدەکاتەوە‭ ‬و‭ ‬ڕۆحانی‭ ‬بۆ‭ ‬پاراستنی‭ ‬دیکتاتۆڕیەت‭ ‬و‭ ‬داڕشتنەوەی‭ ‬سەرلە‭ ‬نوێی‭ ‬حکومەت‭ ‬دەبێتە‭ ‬سەرۆککۆمار،‭ ‬بەڵی‭ ‬یاریەکی‭ ‬نوێ‭ ‬دەست‭ ‬پێدەکات‭ ‬ڕەفسەنجانی‭ ‬ڕەخنەگر‭ ‬لە‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬هامانکاتدا‭ ‬سەرۆکی‭ ‬ئەنجومەنی‭ ( ‬تشخیص‭ ‬مصلحت‭ ‬نظام‭ ) ‬و‭ ‬محەممەدی‭ ‬خاتمی‭ ‬هەم‭ ‬ڕواڵەتێكی‭ ‬ناسراو‭ ‬لە‭ ‬پەیوەندیە‭ ‬ناودەوڵەتیەکاندایە‭ ‬و‭ ‬هەم‭ ‬لە‭ ‬ناو‭ ‬خۆ‭ ‬وەک‭ ‬کەسێکە‭ ‬کە‭ ‬پاڵپشتی‭ ‬لە‭ ‬گرژی‭ ‬و‭ ‬ئاڵۆزیەکانی‭ ‬ساڵی‭ ‬‮١٣٨٨‬ی‭ ‬هەتاوی‭ ‬دەکات‭ ‬و‭ ‬هەروەها‭ ‬موسەوی‭ ‬و‭ ‬کەروبیش‭ ‬دەتوانن‭ ‬ڕیبەری‭ ‬بزوتنەوەیەک‭ ‬بکەن‭ ‬و‭ ‬هەم‭ ‬وەک‭ ‬زندانیەکی‭ ‬ڕەخنەگر‭ ‬لە‭ ‬ماڵەوە‭ ‬دەست‭ ‬بەسەربن،‭ ‬هەموو‭ ‬ئەوانە‭ ‬تەنیا‭ ‬تێکەڵەیەک‭ ‬لە‭ ‬دێمۆکراسی‭ ‬سنووردار‭ ‬و‭ ‬ئۆپۆزسیۆنی‭ ‬ناوخۆیی‭ ‬حکومەت‭ ‬و‭ ‬دەستهەڵاتن‭ ‬بۆ‭ ‬تێپەر‭ ‬کردنی‭ ‬ئەم‭ ‬قۆناغە‭ ‬لە‭ ‬سیاسەتی‭ ‬ئێران‭.‬

ڕاستە‭ ‬لە‭ ‬بنەمای‭ ‬یاسایی‭ ‬‮١١٠‬ی‭ ‬دەستووردا‭ ‬باس‭ ‬لەوە‭ ‬دەکات‭ ‬کە‭ ‬‮«‬‭ ‬ولایت‭ ‬فقیه‭ ‬‮«‬‭ ‬دەستهەڵاتی‭ ‬بێسنورە‭ ‬و‭ ‬هیچ‭ ‬ئۆرگانێک‭ ‬نیە‭ ‬ئەم‭ ‬هێزە‭ ‬سنوردار‭ ‬بکات،‭ ‬بەڵام‭ ‬لە‭ ‬خۆیدا‭ ‬و‭ ‬لەسەر‭ ‬گۆڕەپانی‭ ‬سیاسی‭ ‬ئێراندا‭ ‬هاوکێشەکە‭ ‬جیاوازە‭ ‬و‭ ‬بۆ‭ ‬دەربازبوون‭ ‬لە‭ ‬ناویلکەی‭ ‬دیکتاتۆڕیەت‭ ‬دەبێت‭ ‬کارێک‭ ‬بکرێت‭ ‬هەر‭ ‬بۆیە‭ ‬ڕێبەر‭ ‬بە‭ ‬لەبەر‭ ‬چاو‭ ‬گرتنی‭ ‬ڕێژەی‭ ‬هێزی‭ ‬لایەن‭ ‬و‭ ‬کەسایەتیەکان‭ ‬دەستهەڵاتیان‭ ‬بەش‭ ‬دەدات‭ ‬تا‭ ‬بەم‭ ‬شێوەیە‭ ‬وا‭ ‬بنوێنێت‭ ‬کە‭ ‬بەڵی‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬فرە‭ ‬چەشن‭ ‬و‭ ‬کراوەیە‭ ‬و‭ ‬دێمۆکراسی‭ ‬لە‭ ‬ئێراندا‭ ‬بونی‭ ‬هەیە‭. ‬ئەوە‭ ‬باس‭ ‬لەوە‭ ‬ناکات‭ ‬کە‭ ‬ڕێبەری‭ ‬حەزی‭ ‬لە‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬نیە‭ ‬و‭ ‬نایهەوێت‭ ‬دیکتاتۆڕ‭ ‬بمێنێتەوە‭ ‬بەڵکوو‭ ‬تەنیا‭ ‬بۆ‭ ‬ئەوەیە‭ ‬سەرنجی‭ ‬خەڵک‭ ‬بۆ‭ ‬ئەوە‭ ‬ڕابکێشێت‭ ‬کە‭ ‬لەگەڵ‭ ‬دێمۆکراسیە‭ ‬و‭ ‬بۆ‭ ‬ئەم‭ ‬شانۆیەش‭ ‬زۆر‭ ‬جار‭ ‬دەبێت‭ ‬جامی‭ ‬ژەهرەکە‭ ‬بخواتەوە‭ ‬هەروەک‭ ‬لە‭ ‬هەڵبژاردنەکانی‭ ‬سەرەککۆماریش‭ ‬پێشتر‭ ‬ئەوکارەی‭ ‬کردووە،‭ ‬کاتێک‭ ‬بۆ‭ ‬دوورکردنەوەی‭ ‬هاوڕی‭ ‬کۆنەکانی‭ ‬سەرەتای‭ ‬شۆڕشی‭ ‬کە‭ ‬هەموو‭ ‬خاڵە‭ ‬لاوازەکانیان‭ ‬دەزانی‭ ‬و‭ ‬ئاگایان‭ ‬لەوە‭ ‬بوو‭ ‬کە‭ ‬چۆن‭ ‬گەیشتووە‭ ‬بە‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬ناچار‭ ‬بوو‭ ‬لە‭ ‬هەەڵبژاردنەکانی‭ ‬‮١٣٨٤‬‭ ‬و‭ ‬‮١٣٨٨‬‭ ‬هەتاویدا‭ ‬ڕیگا‭ ‬بۆ‭ ‬ئەحمەدی‭ ‬نژاد‭ ‬خۆش‭ ‬بکات‭ ‬تا‭ ‬ببێتە‭ ‬سەرۆک‭ ‬کۆمار‭ ‬هەرچەند‭ ‬ئەویش‭ ‬نەیتوانی‭ ‬بە‭ ‬ئەمەگ‭ ‬بێت‭ ‬و‭ ‬زۆر‭ ‬زوو‭ ‬لە‭ ‬خۆی‭ ‬دەرچوو‭ ‬و‭ ‬ناچاربوون‭ ‬لە‭ ‬هەڵبژاردنەکانی‭ ‬‮١٣٩٢‬دا‭ ‬دەستی‭ ‬هاوڕێ‭ ‬کۆنەکانی‭ ‬بگرێت‭.‬

لە‭ ‬جیهانی‭ ‬پێشکەوتوو‭ ‬خواز‭ ‬بوونی‭ ‬ڕێکخراوە‭ ‬مەدەنیەکان‭ ‬بۆشایی‭ ‬نێوان‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬و‭ ‬خەڵک‭ ‬پڕدەکاتە‭ ‬و‭ ‬بونی‭ ‬سەندیکای‭ ‬کرێکاری‭ ‬و‭ ‬ڕیکخراوەی‭ ‬ژنان‭ ‬و‭ ‬سەندیکای‭ ‬مامۆستایان‭ ‬هەموو‭ ‬ئاماژەیەکن‭ ‬بۆ‭ ‬وڵاتێکی‭ ‬ئەوڕۆیی‭ ‬و‭ ‬پێشکەوتوو،‭ ‬هەر‭ ‬بۆیە‭ ‬لە‭ ‬وڵاتانی‭ ‬دیکتاتۆڕ‭ ‬یا‭ ‬پێش‭ ‬بەم‭ ‬ڕێکخراوە‭ ‬و‭ ‬سەندیکایانە‭ ‬دەگیرێت‭ ‬یان‭ ‬دەیانکەنە‭ ‬توێکلێک‭ ‬و‭ ‬هیچ‭ ‬ناوەڕۆکێکیان‭ ‬بۆ‭ ‬ناهێڵنەوە‭ ‬بەڵام‭ ‬ئێران‭ ‬لێرەشدا‭ ‬داهێنانێکی‭ ‬نوێ‭ ‬دەکات‭ ‬و‭ ‬ستراتژیەک‭ ‬دەگرێتە‭ ‬پێش‭ ‬کە‭ ‬لێوێدا‭ ‬هاوشێوەی‭ ‬ڕێکخراوە‭ ‬مەدەنیەکان‭ ‬بە‭ ‬سیاسەتی‭ ‬دیکتاتۆڕی‭ ‬خۆی‭ ‬دادەڕێژێت‭ ‬کە‭ ‬هەم‭ ‬لە‭ ‬دەرەوە‭ ‬خۆی‭ ‬بە‭ ‬دێمۆکراسی‭ ‬خواز‭ ‬بنوێنێت‭ ‬و‭ ‬هەم‭ ‬لە‭ ‬ناوەوە‭ ‬سیاسەتەکانی‭ ‬خۆی‭ ‬بەڕێوە‭ ‬بەرێت،‭ ‬هەر‭ ‬بۆیە‭ ‬لە‭ ‬جیاتی‭ ‬ڕێکخراوەی‭ ‬قوتابیانی‭ ‬سەربەخۆ،‭ ‬ڕێکخراوی‭ ‬ئیسلامی‭ ‬قوتابیان‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬جیاتی‭ ‬سەندیکای‭ ‬کرێکارانی‭ ‬سەربەخۆ،‭ ‬ڕێکخراوی‭ ‬ماڵی‭ ‬کرێکار‭ ‬دادەمەزرێنێت‭ ‬و‭ ‬بەو‭ ‬شیوازە‭ ‬لە‭ ‬دەست‭ ‬تێوەردان،‭ ‬واهای‭ ‬کرد‭ ‬کە‭ ‬زۆربەی‭ ‬ڕێکخراوان‭ ‬وەک‭ ‬پارێزەران‭ ‬و‭ ‬چالاکی‭ ‬خوێندکاران‭ ‬یان‭ ‬لەناو‭ ‬چوون‭ ‬یان‭ ‬بە‭ ‬لاڕێدا‭ ‬بردران‭.‬ئەم‭ ‬ستراتژیەش‭ ‬هەم‭ ‬توانی‭ ‬پێش‭ ‬بە‭ ‬چالاکی‭ ‬مەدەنی‭ ‬لە‭ ‬ناو‭ ‬کۆمەڵگا‭ ‬بگرێت‭ ‬هم‭ ‬توانی‭ ‬وەک‭ ‬هێزێکی‭ ‬سەر‭ ‬بە‭ ‬دەستهەڵات‭ ‬کاری‭ ‬چاو‭ ‬دێری‭ ‬و‭ ‬چەوساندنەوە‭ ‬بگرێتە‭ ‬ئەستۆ‭ ‬و‭ ‬تەمەنی‭ ‬دیکتاتۆڕ‭ ‬درێژترکاتەوە‭.‬

زۆربەی‭ ‬وڵاتانی‭ ‬دیکتاتۆڕ‭ ‬هەوڵ‭ ‬دەدەن‭ ‬خۆیان‭ ‬وا‭ ‬نیشان‭ ‬بدەن‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬خزمەت‭ ‬خەڵک‭ ‬دان‭ ‬و‭ ‬ئێرانیش‭ ‬لەو‭ ‬بابەتە‭ ‬جیا‭ ‬نیە،‭ ‬هەر‭ ‬لە‭ ‬سەرەتای‭ ‬هاتنە‭ ‬سەرکاری‭ ‬خومەینی‭ ‬و‭ ‬دەستپێکی‭ ‬شەڕی‭ ‬هەشت‭ ‬ساڵەی‭ ‬نێوان‭ ‬ئێران‭ ‬و‭ ‬عێراق‭ ‬بە‭ ‬سازکردنی‭ ‬ڕێکخراوی‭ ‬شەهیدان‭ ‬و‭ ‬هەروەها‭ ‬ڕێکخراوی‭ ‬کەم‭ ‬دەرامەدانی‭ ‬کۆمەڵگا‭ ‬هەوڵ‭ ‬دراوە‭ ‬لەم‭ ‬ڕێگایەوە‭ ‬چینی‭ ‬کەمداهاتی‭ ‬کۆمەڵگا‭ ‬بۆلای‭ ‬خۆیان‭ ‬ڕابکێشن‭ ‬و‭ ‬وا‭ ‬بنوێنن‭ ‬کە‭ ‬تا‭ ‬ئەوان‭ ‬مابن‭ ‬یارمەتیان‭ ‬دەگاتێ‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬لای‭ ‬ئەوان‭ ‬بگرن‭ ‬دەتوانن‭ ‬لە‭ ‬زۆر‭ ‬خاڵ‭ ‬بەهرەمند‭ ‬ببن،‭ ‬بە‭ ‬گەشە‭ ‬پیدان‭ ‬بە‭ ‬بەسیج‭ ‬لە‭ ‬سەرجەم‭ ‬بوارەکاندا‭ ‬لە‭ ‬سەراسەری‭ ‬ئیڕان‭ ‬و‭ ‬شار‭ ‬و‭ ‬دێهاتەکان‭ ‬وای‭ ‬کردووە‭ ‬خەڵک‭ ‬لەم‭ ‬گروپەدا‭ ‬بەشدار‭ ‬بن‭ ‬و‭ ‬ببنە‭ ‬سەربازی‭ ‬وەلایەت‭ ‬و‭ ‬بەڵێنیشیان‭ ‬پێدەدرێت‭ ‬لە‭ ‬پێناو‭ ‬ئەو‭ ‬خزمەتەی‭ ‬ئەوانیش‭ ‬دادەمەزرێن‭ ‬یا‭ ‬پارەیان‭ ‬پێدەدرێت‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬زۆر‭ ‬شتدا‭ ‬ڕەچاویان‭ ‬بکرێت‭.‬ئەوە‭ ‬خۆی‭ ‬وای‭ ‬کردوە‭ ‬ئەگەر‭ ‬خەڵک‭ ‬ئەو‭ ‬دەستهەڵاتەشیان‭ ‬نەوێت‭ ‬بەڵام‭ ‬هەوڵ‭ ‬نەدەن‭ ‬لای‭ ‬بەن‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬گشتی‭ ‬بونیان‭ ‬لە‭ ‬نەبونی‭ ‬پێ‭ ‬باشتر‭ ‬بێت‭ ‬بێ‭ ‬ئەوەی‭ ‬ڕەچاوی‭ ‬زوڵم‭ ‬و‭ ‬تاڵانکاریەکانی‭ ‬بکەن‭.‬

بەڵام‭ ‬تەواوی‭ ‬ئەو‭ ‬خاڵانەش‭ ‬نەیانتوانیوە‭ ‬بنەماکانی‭ ‬دیکتاتۆڕیەت‭ ‬نەلەرزێت،‭ ‬ڕاستە‭ ‬تەواوی‭ ‬ئەو‭ ‬خاڵانای‭ ‬باسکرا‭ ‬کردەوەکانی‭ ‬دەستهەڵاتداری‭ ‬دیکتاتۆڕی‭ ‬دینیە‭ ‬لە‭ ‬ئێران‭ ‬بۆ‭ ‬ئەوەیکە‭ ‬خۆڵ‭ ‬لە‭ ‬چاوی‭ ‬خەڵک‭ ‬لە‭ ‬ناوخۆ‭ ‬و‭ ‬دەرەوە‭ ‬بکات،‭ ‬ڕاستیشە‭ ‬تا‭ ‬ڕادەیەک‭ ‬توانیویەتی‭ ‬ئامانجی‭ ‬خۆی‭ ‬بپێکێت‭ ‬بەڵام‭ ‬ئێستا‭ ‬و‭ ‬لەو‭ ‬هەل‭ ‬و‭ ‬مەرجەی‭ ‬ئەوڕۆدا‭ ‬خەڵک‭ ‬ڕوونبونەوە‭ ‬و‭ ‬هەوڵیانداوە‭ ‬لەم‭ ‬چەند‭ ‬سالانەی‭  ‬ڕابردوودا‭ ‬نارەزایەتیەکانی‭ ‬خۆیان‭ ‬دەرخەن‭ ‬و‭ ‬بەردەوام‭ ‬بە‭ ‬خۆپیشاندان‭ ‬و‭ ‬گردبوونەوەکان‭ ‬بنەماکانی‭ ‬دەستهەڵاتیان‭ ‬کردۆتە‭ ‬ئامانج‭ . ‬وڵاتانی‭ ‬دەرەوەش‭ ‬ڕۆژ‭ ‬بە‭ ‬ڕۆژ‭ ‬ئەو‭ ‬ڕاستیانەیان‭ ‬زیاتر‭ ‬بۆ‭ ‬دەردەکەوێت‭ .‬خۆپیشاندانەکانی‭ ‬ئەو‭ ‬چەند‭ ‬مانگەی‭ ‬ڕابردوو‭ ‬ڕووی‭ ‬ڕاستەقینەی‭ ‬ئێرانی‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬جاران‭ ‬دەرخست‭ ‬کاتێک‭ ‬ڕۆیتێرز‭ ‬ڕایگەیاند‭ ‬کە‭ ‬لەم‭ ‬خۆپیشاندانانەدا‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬‮١٥٠٠‬‭ ‬کەس‭ ‬کوژتراون‭ ‬کە‭ ‬ئەوە‭ ‬خۆی‭ ‬زۆربەی‭ ‬وڵاتانی‭ ‬هێناوەتە‭ ‬سەر‭ ‬خەت‭ ‬بۆ‭ ‬ئەوەی‭ ‬دژی‭ ‬ئێران‭ ‬بوەستنەوە‭ ‬و‭ ‬خەڵکیش‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬جاران‭ ‬سوورن‭ ‬و‭ ‬پێداگری‭ ‬دەکەن‭ ‬لە‭ ‬سەر‭ ‬ویستەکانیان‭ ‬و‭ ‬خەڵک‭ ‬بە‭ ‬دڵنیایەوە‭ ‬دەتوان‭ ‬بە‭ ‬بەردەوام‭ ‬بوون‭ ‬لە‭ ‬خۆپیشاندانەکان‭ ‬و‭ ‬هەروەها‭ ‬ئەوانەی‭ ‬دەرەوەی‭ ‬وڵات‭ ‬دەتوانن‭ ‬بە،‭ ‬بە‭ ‬جیهانی‭ ‬کردنی‭ ‬دۆسیەکان‭ ‬لەم‭ ‬بابەتە‭ ‬سەرکەوتووتر‭ ‬لە‭ ‬پێشتر‭ ‬بن‭ ‬هەروەک‭ ‬دەبینن‭ ‬کە‭ ‬ماوەیەک‭ ‬لەمەوە‭ ‬پێش‭ ‬حەمیدی‭ ‬نوری‭ ‬یەکێک‭ ‬لەو‭ ‬کەسانەی‭ ‬کە‭ ‬دەستی‭ ‬لە،‭ ‬لەسیدارەدانی‭ ‬هەزاران‭ ‬کەس‭ ‬لە‭ ‬ساڵەکانی‭ ‬سەرەتای‭ ‬شۆڕشی‭ ‬ئێراندا‭ ‬هەبوو‭ ‬لە‭ ‬سۆئید‭ ‬،‭ ‬دەستبەسەرکرا،‭ ‬ئەوەش‭ ‬لەسەر‭ ‬سکاڵایەک‭ ‬بوو‭ ‬کە‭ ‬ئێرانیەکان‭ ‬لە‭ ‬دەرەوەی‭ ‬وڵات‭ ‬لەسەریان‭ ‬تۆمار‭ ‬کردبوو،بەدڵنیایەوە‭ ‬دەبێت‭ ‬چالاکیەکان‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬جاران‭ ‬بخرێتە‭ ‬گەر‭ ‬بۆ‭ ‬ئەوەی‭ ‬بتواندرێت‭ ‬ڕووی‭ ‬ڕەشی‭ ‬دەستهەڵاتدارانی‭ ‬ئێران‭ ‬دەرکەوێت‭.‬


وە

AM:01:00:05/01/2020




ئه‌م بابه‌ته 96 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌