بە بۆنە ڕۆژی جیهانی زمانی دایک

ن: كۆمار ڕەشی (جەعفەر)

هایدگێر: ئەگەر زمانی نەتەوەیەك لە ناو بچێ، ئەو نەتەوەیەش بەرەو نەمان دەچێ.
لەم رۆژانە بە هەڵكەوت لە تۆرەكۆمەڵایەتییەكان چاوم بە نووسراوەیەك كەوت  كە ئاماژەی بەوە كردبوو لە شاری مهاباد فێرگەی زمانی توركی كراوەتەوە  و خوازیارانی فێربوونی زمانی توركی بێ بەرامبەر و بێ هیچ تێچوویەك دەتوانن زمانی توركی فێربن، ئەوە لە حاڵێكدایە كە فێرگەی زمانی كوردی "سۆما" لە شاری مهاباد دوای زیاتر لە بیست ساڵ كاركردن لە بواری فێركاری زمانی كوردی و فێركردنی هەزاران فێرخواز و دابینكردنی نوێنەرایەتی ئەم ناوەندە لە زۆربەی شارەكانی كوردستانی رۆژهەڵات لە لایەن  ناوەندە ئەمنییەتێكان داخراوە، ئەوە لە حاڵێكدایە كە لەو شارانەی كە دانیشتوانی توركن، فێرگەی زمانی تووركی بوونی  نییە و ئەگەریش هەبێت، ئەوە لە لایەن ناوەندە ئەمنیەتێكان لەمپەر زۆر دەخرێتە بەر دەمیان. دیارە بوونی فێرگە یان ناوەندی فێركاری هەر زمانێك لەوانە زمانی ئینگلیزی و ئاڵمانی و فەرانسەوەی و... ئاساییە و خەڵكانێك خوازیارن و بە دانی پوڵ دەچن فێری زمانە بیانیەكان دەبن، بەڵام ئەوەی كە لە شاری مهاباد زمانی توركی  بێ بەرامبەر بوونی هەیە ئەوە دواتونێ ئامانجدار بێ، هەرچەند كۆماری ئیسڵامی لەمێژە دەستی دەاوەتەوە ئەوەی كە لە زۆر بوارەوە شاری مهاباد بە پێی ئەم مێژوویەی كە هەیەتی لە بەر چاوانی بخات و ئەم چاوەروانییەی كە لەم شارە دەكرێت كەم رەنگ بكاتەوە، زۆر جار لە زۆر شوێن و جێگا دەبیتسین كە دەوترێت شاری "مهاباد" لە بەشێكی زۆری نارەزایەتییەكان كە دژی كۆماری ئیسلامی لە كوردستانی ڕۆژهەڵات دێتە ئاراوە وەكوو جاران نییە و  وەكوو شارێكی بێدەنگ نێوی دێنن، دیارە ئەوە باسێكە كە لە تۆیی ئەم نووسراوەدا ناگونجێ كە بۆچی وایە و ئەم شارە چی بەسەرهاتوو، بەڵام بە ڕوونی دیارە لە بواری فەرهەنگی و سیاسی و جوگرافیا و كۆمەڵایەتی، خەریكی گۆرینی دێمۆگرافی ئەم شارەن و بە دڵنیایی شێواندنی زمانی كوردی و دوور خستنەوی لە ڕەسەنایەتی و میژووی خۆی یەكێك لەم كارانەی كە لە مهاباد و شارەكانی دیكەی كوردستانی رۆژهەڵات و  بە گشتی دژی نەتەوەكانی دیكەش ئەنجام دەدرێت.
 زمان پێناسەی تاك و كۆمەڵگایە و كەرەسەی سەرەكی پێوەندی نێوان ئێمەیە، بەشێكێ هەرە زۆری نەتەوەكان بە زمانەوە دەناسێرنەوە كە قسەی پێ دەكەن، بۆیە زمان بە كۆڵەكەی هەر نەتەوەیەك پێناسە دەكرێت، لە زۆربەی وڵاتان زمانی دایکی گرینگی تایبەتی پێ دەدرێت و ئەو مافەش تەنیا تایبەت بە زمان نییە، بەڵكوو لە مافی بوونی، ناو دانان بۆ شەقام و كۆڵان، بوونی ڕاگەیاندن وەكوو رادیۆ و تەلەویزۆنە و وەكوو مافی بنەرەتی شارۆمەندان دێتە ئەژمار.
ئەو نەتەوەانەی كە زمانیان لەو وڵاتەكەیان بە فەرمی ناناسرێ و لە خوێندگاكان و بڵاڤۆكەكان بە كار ناهێندرێت و بەری پێدەگیرێت رۆژی زمانی دایك  بە رۆژێكی  گرینگ دێتە ئەژمار و ڕێز لەو رۆژە مێژووییە دەگرن، 21ی فێوریە واتا ٢ی ڕەشەممە كە خوێندكارانی زانكۆكانی "داكا" پایەتەختی "بەنگلادێش" كە ئەوكات بەشێک  بوو لە پاكستان بە کۆبونەوەی ناڕەزایەتی هێمنانە خوازیاری بە ڕەسمی ناسینی زمانی بەنگالی بوون كە دواتر تووندوتیژیشی لێكەوتەوە لەم وڵاتە و بەم بۆنەوە یونسكۆ ئەو رۆژەی بە ناوی رۆژی زمانی دایکی نێودێر كرد. هەر بە پێی ئاماری یونسكۆ لە ٦ هەزار زمانی زیندوو كە ئێستا لە جیهاندا بوونیان هەیە تاكوو نیو سەدەی داهاتوو نیوەیان لە ناودەچن، كە ئەمە دەتوانرێت كارەساتێكی كولتووری بێت و دەبێت رێگەچارەیەكی گونجاوی بۆ بدۆزرێتەوە، خوێندن و بەكارهێنانی ئەم زمانانەی كە مەترسی لە ناوچوونیان لەسەرە لە سیستەمی پەروەردەدا دەتوانرێ لە نەمان بیانپارێزێ. لە هەر چوار پارچەی كوردستان 40 میلیۆن كەس بە زمانی كوردی قسە دەكەن و زمانی كوردی لەو زمانە دەوڵەمەندانەیە كە بێجگەلە كوردستانی عێراق لە سێ وڵاتەكەی دیكە زمانی كوردی مافی بەكاراهێنانی نییە و قەدەغە و سەركوت كراوە، لە وڵاتی ئێران چەندین نەتەوە بە زمانی جیاوازەوە بوونیان هیە كە بە شێوەیەكی یەكسان دەستیان بە فێركاری زمان راناگات لە ئێران زمانی كوردی و سەرجەم زمانە غەیرە فارسەكان مافی ئەوەیان نییە لە خوێندگاکان و ڕاگەیاندنەكاندا كەڵكی لێوەرگیرێ. هەر چەند لە یاسای بنەڕەتی كۆماری ئیسلامی لە بەندی 15 دا باس لە وە كراوە كە زمانی فەرمی ئێران فارسییە، بەڵام نەتەوەكانی دیكە دەتوانن زمانی خۆیان بخوێنن و لە ڕاگەیاندن و رۆژنامەكان دەتوانن كەڵكی لێ وەربگرن، هەرچەند ئەو بەندەی یاسای بنەرەتی ناتوانێ وڵامدەرەوەی خواست و ویستی گەلانی ئێران بێ  ئەم بەندە لە ئاست ویستی و خواستی نەتەوەكان كەمە، بەڵام ئەوەش بە نەتەوەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆیان بە رەوا نابینن، لە بەر ئەوەی كە  نەتەوەكان و بە تایبەت كورد دەیانهەوێت پەروەردە بە زمانی دایکی لە هەموو ئاستەكاندا بوونی هەبێت نەک ئەوەی زمانی دایكی وەكوو تەنیا واحیدێكی دەرسی لە ماوەیەكی كورتدا فێری فێرخوازان بكرێت.
كەسێك زمانی دایك كوردی یان هەر زمانێكی دیکە بێت و لە خوێندنگا بە زمانێكی دیكە دەرس بخوێنێ، ئەوە كاریگەری خراپی لەسەر منداڵ دەبێت و باوەڕبەخۆبوونی زۆر كەم دەبێـەوە و ئەمە خۆبەكەم زانینە تاكوو گەوەرە بوونی و تا ئاستەكانی سەرووتری خوێندن لە گەڵ خۆیدا دەمێنێـەوە و گاریگەری نێگەتیڤی لە سەر ئاستی زانیاری ناوبراویش دەبێت، توێژینەوەكان دەریانخستووە فێركاری بە زمانی دایكی یەكێك لە هۆكارە گرینگەكانی پێشكەوتنە لە خوێندن و چوونەوە سەرەوەی ئاستی هۆشیاری و زانیاری  منداڵان،  پەروەردە بوون بە زمانی دایكی دەبێتە هۆی درووستبونی پەیوەندی پتەوی منداڵ لە گەڵ کۆمەڵگا و دەوروبەری خۆی. هەروەها یارمەتی دەر دەبێت بۆ ئەوەی كە زمانی نوێی دیكە فێر بن، هەركەس زمانێكی دیكە بەدەر لە زمانی دایكی خۆی بزانێ و فێری بێ  ئەوە دەركێكی زۆرتریان دەبێت لە فەرهەنگ و باوەرەكانی دیكە.
زمانی كوردی وەكوو زمانێكی زیندوو كە لە پارچەیەكی كوردستان بۆتە زمانی فەرمی خوێندگا و كۆمەڵەگاكەی و لە سێ پارچەی دیكەی كوردستان هێشتا لە ژێر قەڵاچۆ دایە، زمانی كوردی ڕازاوەتەوە بە كۆمەڵێك زاراوە،  دەبێ بۆ پاراستنی زمانی كوردی لە وەها دۆخێكدا كە هێشتا ئەم سێ پارچەی خاكی كوردستان لە ژێر گوشار دایەوە و بە هەموو شێوازێكەوە سەركوت دەكرێ، چی بكەن بۆ ئەوەی زمانەكەمان بە زیندووی رابگرین، لە ئێستادا كە كورد بە داخەوە كیانێكی سیاسی بەقوەتی نییە بۆ پشتیوانی لە زمان ئەركی ئێمەمانان چییە.
ڕاستە ناوی كوردی بۆ مناڵەكانمان لە ئیدارەی سەبت و ئەحواڵ زۆر جار بەری پێ دەگیرێ، بۆیە پێویستە ناوی مناڵەكانمان كوردی بێ و ئەگەریش نەیانهێشت جیا لە ناوی سەر ناسنامە ناوی دووهەمی كوردی بۆ دابنێن و بەم ناوە بانگی بكەین. فێریان بكەینەن بە جێگای مامان و بابا و دادش و خواهر، بە ناوی دایە و بابە و كاكە و دادە یان خوشكە بانگمان بكەن، كتێبی شیعر و چیرۆكی كوردیان بۆ دابین بكەین و بۆیان بخوێنینەوە، لەناو قسەی ڕۆژانەی ناو ماڵ و دەرەوەی ماڵ لە وشەی ڕەسەنی كوردی كەڵك وەربگرین، ئەگەر ناوی شەقام و كۆڵانەكان بە دەر لەوەی كە دەسەڵات چ ناوێكی بۆ دیاری كردووە ناوی كوردی و كەسایەتییە خۆشناوەكانی كوردی بۆ دیاری بكەن و لە ناو شاری خۆمان ئەوە رێک بخەین و پەرەی پێ بدەین، رۆژی زمانی دایكی بە شێوازی جۆراجۆر بە گرتنی سمینار و یاد كردنەوە و كۆری شیعری و ئەدەبی جێژن بگرن، كاناڵە ئاسمانی و تەلویزیونییەكانی كوردی برنامەی تایبەت بە مناڵانیان ببێ و لە بواری فەرهەنگی كار لە سەر زمان بكەن و بۆ زاراوە جۆراوجۆرەكانی كوردی بەرنامەی تایبەتیان هەبێ، پەروەردە و بارهێنان بۆ خوێندن و نووسینی و ڕێزمانی كوردی بڵاو بكەنەوە. لە هەر كۆڵان و گەرەكێك لانی كەم هەر چەند وەخت جارێك كۆری شیعری و خوێندنەوەی چیرۆكی كوردی بەرێوە ببەن، ئەو كەسانەی كتێبی شیعر و چیرۆك و وتاریان هەیە یارمەتی بكرێن و بۆیان چاپ بكرێ، ناوی دووكان و بازارەكانمان بە كوردی بێت. دەستەیەكی بەهێز لە زمان ناسان دروست بكردرێ بۆ دروست كردنی وشەی كوردی ( وشە سازی)، فیلم و شانۆ و گۆرانی نوێی بە پێی سەردەمی ئێستا و بە زمانی كوردی دروست بكرێت یان دۆبلاژی بەهێز بكرێت بە جۆرێك جیلی ئەمرۆ خوازیاری بێت و پەسەندی بكات. دروست كردنی دەیان پەیج و گرووپ لە تۆرەكۆمەڵایەتیەكان بۆ فێركاری زمانی كوردی، نووسینی نامە و كورتە نامە بە كوردی  چ بە نووسین و چ لە رێگە ئامێرەكانی پەیوەندی گرتن، دروستكردنی رێگەی پاراستنی زمان هەستی نەتەوەیی دروست بكرێ، بەشێكی زۆر لەو كتێب و نووسراوە گرینگەكانی زمانەكانی دیكە لە رێگەی وەرگێرانەوە بكرێن بە كوردی، دیارە ئەمانە دەیان رێگەی چارەی دیكەش هەیە بۆ پاراستنی زمان بەڵام روون و 
دیارە ڕۆژێك نەوەتەوەی كوردیش بە دڵنیایی دەبێتە خاوەن كیانی سیاسی خۆی و ئەوكات ئێتر بەشێكی زۆر لەم كارانە دەبێتە ئەركی دەوڵەت و دەسەڵاتی كوردی، بەڵام تا وەدیهاتنی ئەم رۆژە دەبێ خۆمان ئەم ئەركە لە ئەستۆ بگرین و هەر كەس لە جێگەی خۆیەوە هەوڵ بدات بۆ پاراستنی زمانی دایكی خۆمان واتە زمانی كوردی.


PM:03:24:21/02/2020




ئه‌م بابه‌ته 44 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌